Nr. 11

Lwów 1692, marca 21.

Marek Matczyński, wojewoda ruski, nadaje żydom lwowskim tak zwane porządki wojewódzkie.

Marek na Warężu i Michnowie Matczyński, wojewoda i generał ziem ruskich, bełzki, rubieszowski, grojecki, bracławski etc. starosta.
Wszem wobec i każdemu z osobna komu o tem wiedzieć należy, a osobliwie J. M panu podwojewodzemu lwowskiemu, namiestnikowi memu, teraz i na potem będącemu do wiadomości donoszę, iż stosując się do dawnych praw i zwyczajów antecessorów moich tym skryptem one konfirmuję i aprobując też prawa, takowy mieć chcę porządek:
(§.1.) A naprzód, aby pensya urzędowi wojewodzemu należąca w dobrym i słusznym zostawała porządku, żeby kupcy stąd żądnej nie odnosili agrawacyi, puszczam one w administracyą synagodze lwowskiej ea cum praecustoditione scu verius praecautione, aby nad instruktarz mój nie ważyli się więcej ultra ordinationem mego ustanowienia i szeląga jednego brać. Więc przyłączając takową moją od kupców pensyą i do niej od miasteczek mnie należące et in genere wszystkie prowenta, które od synagogi do skarbu mego wchodzić i należeć powinne, tak w tej mierze postanawiam, ażeby synagoga tak miejska jako i przedmiejska z rabinami lwowskimi co rok do tegoż skarbu mojego po złotych cztery tysiące polskich currenti moneta ratami czterema każdego roku wypłacali, jako to pierwszą ratę złotych tysiąc na święto świętego Jana Chrzciciela, drugą takąż jako wyżej złotych tysiąc na święto świętego Michała, trzecią zaś similem, ut supra, na Boże Narodzenie, a czwartą i ostatnią podobnym że sposobem także tysiąc złotych na święto świętego Grzegorza. JM. panu zaś podowojewodzemu memu takowy mir jako wyżej ratami wszystkiego złotych tysiąc  taż synagoga wyliczyć powinna tą kondycyą, iż po odebraniu wyż spisanych sum vel rat ani ja sam ani JM. pan podwojewodzy żadnej pretensyi strony ryb, korzeni i innegokolwiek wiktu, tudzież słudzy moi nie będą tak przy mnie jako i bezemnie upominać się i owszem żadnego na JM. pana podwojewodzego ani sług unkosztów łożyć.
(§.2.) Jako to tedy obwarowawszy ciż obudwóch zborów starsi elekcyą swoją na starszeństwo podług czasu, zwyczaju i punktów swoich bez wszelkiej przeszkody tak mojej jako i JM. pana podwojewodzego, obierać zgodnie sine quacunque propedictione mają, podług ich praw i zwyczajów. Którzy obrani starsi żydów tak tutejszych miejskich lwowskich i przedmiejskich jako obcych całego województwa ruskiego, obywatelów według starych i dawnych zwyczajów, praw i porządków¹ swoich sądzić wiernie i sprawiedliwie będą powinni.
(§.3.) Panowie zaś, JM. Pan podwojewodzy i sędzia, mają wykonać według prawa pospolitego i praecipue secundum statuta regni, ut pote Herburt, iuramentum, które znajduje się in iisdem statutis titulo „de iudaeis” a to sub nullitate decretorum przez nich in defectu praestandi iuramenti ferowanych, tego dokładając expresse, iż  sędzia teraz i na potem zostający ze dwóch kandydatów, których żydzi starsi miejscy i przedmiejscy podadzą, jeden do approbaty i konfirmacyi, który się im podoba, ma być obrany. Według zaś praw i porządków dawnych tejże synagogi, tak JM. pan podwojewodzy jako i sędzia żadnego urzędu grodzkiego ani ziemskiego sądowego mieć nie powinien, a to dlatego, ażeby przez dwoistego urzędu władzę jurysdykcya województwa convulsionem prawa nie cierpiała.
(§.4.) Nadto sędzia mój nie powinien spraw żydowskich w swojej rezydencyi sądzić, tylko na uprzywilejowanem miejscu przy szkole, z którym starsi żydzi zasiadać powinni na sądach i według swego rozumu w sprawach i sądach wota wydawać, a to stosując się do starożytnego zwyczaju i prawa tejże synagogi.
(§.5.) A in quantum by przydało się , tak od JM. pana podwojewodzego, jako i sędziego, parti gravatae od dekretu obciążliwego do mnie apellować, takowe we wszystkich sprawach apellacye nie mogą być denegowane, i owszem omni servata authoritate mea reverenter dopuszczać. Przy tem, aby² do każdej sprawy przez podszkolnika żydów lwowskich pozwy stronie obwinionej oddawane były, mieć chcę, których ażeby relacye względem odniesienia i oddania pozwów w protokole zapisywane były, sub nullitate processus waruję to.
(§.6.) Sądy zaś takowe żydowskie nie powinien pan sędzia tylko dwa razy w tydzień sądzić, to jest w poniedziałek żydów miejskich, a we czwartek przedmiejskich, jako się namieniło przy szkołach ich, exceptis causis hospitum, któreby potrzebowały sine mora prędkiej ekspedycyi, te wolno sądzić będzie, jednak, jako się rzekło, przy szkole, każdego dnia oprócz święta ich.
(§.7.) Protokoły wszystkie tak dawne jako i teraźniejsze, tudzież księgi albo akta sądów wojewodzych w skrzynce, [w] sądowej izbie przy szkole w zamknięciu zostawać powinny, od której skrzynki klucz u pana sędziego ma być. Zapisy zaś, ktoby przed aktami zeznawał, a na nich się protokule wojewodzym nie podpisał, żadnego nie mają mieć waloru i wagi, deklaruję, owszem nullitatis vitio subiacere takie akta powinny.
(§.8.) A że znajdują się luźni żydzi, którzy nie mając się do niczego, udają się na szarpaninę, to jest na usługi szelążnego, czopowego i arendy wybieranie, ale nad to, co im należy, wybierają, więc zabiegając temu, aby krzywdy ludziom nie czynili, żeby się żaden z takowych żydów nie ważył służyć bez wiadomości starszych, a to dlatego, żeby starsi żydowscy obojej synagogi tak miejskiej, jako przedmiejskiej uważali czy ten, który się do tych, jako się rzekło, usług bierze, jest cnotliwy i nie podejrzany, żeby go mogli rekomendować ludziom, żeby onych nie zawiedzić, szarpać nie będzie i przystojnie usługi swoje odprawować ma, a to pod surowem karaniem, które się starszym żydom obojej synagogi w moc daje, aby takowych którzy się niecnotami i z temi rzeczami parali, surowo karali, a to bez żadnego respektu.
(§.9.) Do tego, kiedy się trafi, że żyd z żydem będzie miał jakową sprawę, tedy  do takowych spraw ani JM. pan podwojewodzy, ani sędzia mój niema się interesować, tylko przed starszymi jako należy, jeden z drugim rozprawić się ma.
(§.10.) Nadto inkwizycya w sprawie każdej, bez której [by] się obejść nie mogło, nie ma być nikomu broniona, similiter jako się wyżej nadmieniło, swoją doskonałą i dostateczną podług starych i dawnych praw, przywilejów wagę swoją i pewnością (sic) należytą miało, powagą moją konfirmują, i w niczem nie naruszając takich praw z dawna synagodze obojej należytych one aprobuję, które tak przezemnie, jak przez JM. pana podwojewodzego, sędziego i dworzanów moich, aby  w niczem nie wiolowane były i tak teraz, jako na potem, mieć chcę.
Działo się we Lwowie, die vigesima prima mensis martii, anno sescentesimo nonagesimo secundo. Marek Matczyński, wojewoda i generał ziem ruskich. Locus sigilli.

( Castr. Leop. T. 478 p. 548; T. 518 p. 777; T. 544 p 2605. Druk. w rozprawie Dra Schorra: Organizacya żydów etc. str. 87 n.).

Uwaga. Dokumenty nr. 10 i 11 zostały zatwierdzone przez króla Jana III dnia 26 czerwca 1694 ( jak wyżej T. 478, 518, 544), a następnie przez Augusta II dnia 11 października 1697 r. ( jedynie jak wyżej T. 478).
Wojewoda ruski August Czartoryski stwierdza w r. 1732 aktualność obu tych dokumentów, a to w potwierdzeniu Jana III z r. 1694. przyczem jednak na końcu dodaje ważną klauzulę, którą drukujemy( str.12) samą dla siebie, aby nie powtarzać całego tekstu.
Publication: Z. Pazdro, Organizacja i praktyka żydowskich sądów podwojewodzinskich w okresie 1740-1772 r. na podstawie lwowskich materyałów archiwalnych, Lwów 1903, pp. 176-79.

Publisher: Z. Pazdro, Organizacja i praktyka żydowskich sądów podwojewodzinskich w okresie 1740-1772 r. na podstawie lwowskich materyałów archiwalnych, Lwów 1903, pp. 176-79

↑ Back to top