Nr 9
Siedliszcze, 1660, marca 17

Stefan Czarniecki, wojewoda ruski, wydaje przepisy dla żydów ziemi przemyskiej i w ogóle województwa ruskiego.

Stefan na Czarnej Czarniecki, wojewoda ziem ruskich, generał wojsk J. Kr. Mości, piotrkowski, kaniowski etc. starosta, wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy do wiadomości donoszę, a mianowicie urzędowi mojemu podwojewodziemu, iż potwierdzając prawa żydom w ziemi przemyskiej będącym, także i innym do jurysdykcyj i do województwa mego ruskiego należącym¹ przez antecessorów moich onym z dawna nadane, takowy porządek spraw żydowskich postanawiam.
(§.1.) Naprzód pan podwojewodzy ma prawo sądzić w szkole żydowskiej z żydami starszymi i pisarzem, przyczem szkolnik przysięgły jako woźny przy wszystkich sprawach ma być obecnym dla świadectwa, którego świadectwo  ma być ważne.
(§.2.) Pisarza sami żydowie statecznego w prawie umiejętnego obrawszy, panu podwojewodzemu go zalecić mają.
(§.3.) Nie ma pan podwojewodzy nic odprawować sam ani sądzić bez starszych.
(§.4.) W niebytności pana podwojewodzego pisarz z starszymi żydowskimi w szkole żydowskiej powinni sądy i sprawy potoczne odprawować, a od dekretu ich apelacya zarazem do mnie samego ma wychodzić, a nie do pana podwojewodzego.
(§.5.) Od pisania apelacyi pisarzowi groszy sześć, urzędowi pięć, od pieczęci pięć panu podwojewodzemu, od wszelakiego dekretu tylko groszy pięć przychodzi, z których  mają iść dwa grosze panu podwojewodzemu, starszym żydom dwa, pisarzowi jeden. A gdy pana podwojewodzego przy sporach nie będzie, tedy pisarz ma brać sobie od dekretu, coby na podwojewodzego przyjść miało.
(§.6.) Akta albo sprawy żydowskie z księgami nie mają być z szkoły wynoszone, ale mają być chowane w skrzyni z pieczęcią moją, do której zamki dwa, do jednego klucz pisarz, a do drugiego szkolnik mają trzymać przy sobie.
(§.7.) A pan podwojewodzi ksiąg przy sobie żydowskich  trzymać nie powinien ani żadnych zapisów, protestacyi, manifestacyi, obdukcyi ran ani aresztów przyjmować nie ma, które luboby przyjęte były, takowe nie mają być ważne, ale je znowu starsi żydowscy zapisować i w księgi w szkole będące inserować mają.
(§.8.)  Do obierania urzędu i starszych żydowskich, których gdy według zwyczaju około Wielkiejnocy swej pospólstwo żydowskie obiera, do tych obierania pan podwojewodzi należeć nie ma, tylko sami żydowie.
(§.9.) W tydzień dwa razy pan podowjewodzi sądzić powinien, raz we wtorek, drugi raz we czwartek. Pan podwojewodzi gdyby miał sprawę jaką z żydami juryzdykcyi swojej podległymi i innymi postronnnymi, tej sprawy nie ma sam sądzić, ale starsi żydowscy z pisarzem.
(§.10.)  Pisarza też pan podwojewodzi takowego starszym żydowskim i wszystkiemu pospólstwu podać ma, na którego starszyzna i z pospólstwem zezwala.
(§.11.) Szkoły żydowskiej nikt pieczętować nie ma oprócz z rozkazania Jego Król. Mości, a za wolą moją.
(§.12.) Żyda gdy kto chce pozwać, ma wziąć pieczęć u pisarza urzędową, za którą przyjdzie pisarzowi pół grosza, ta ma być dana szkolnikowi, aby żyda pozwał na pewny czas. Od pozwania dać szkolnikowi pół grosza.
(§.13.) Gdy żyd przez szkolnika pozwany nie staje do urzędu, popadać ma winę: panu powojewodzemu funt pieprzu pana podwojewodzego winy; gdy nie stanie drugi drugi raz, drugi funt pieprzu; a nie stanie li trzeci raz, popadać ma winy trzy razy.
(§.14.) Od pieczętowania ekstraktu albo akcye panu podwojewodzemu groszy pięć , a pisarzowi od pisania także pięć groszy.
(§.15.) Żyd z żydem sprawę mający, pan podwojewodzy ani pisarz sądzić ich (jeżeli te sądy żydowie na ten czas u mnie zaarendowane będą mieli) nie powinni, jedno żydowie, których na to pospólstwo żydowskie zgodnie zezwoliwszy się na nie obiorą i wysadzą, a i apelacya od nich już nie ma iść.
(§.16.) Żyd, kiedy dom albo majętność jaką leżącą u drugiego żyda kupi, nie ma być zapis jeno przed urzędem żydowskim. Ten który kupuje od zapisu powinien dać panu podwojewodzemu funt pieprzu, pisarzowi dwanaście groszy, starszym żydowskim dwanaście, szkolnikowi dwanaście.
(§.17.) Gdy żyd żyda zbije albo zrani szkolnikowi się powinien oświadczyć, rany zapisać, od zapisania ran grosz, a panu podwojewodzemu winy funt pieprzu od tego przyjdzie, który zrani, i do tych jednak sądów pan podwojewodzi ani pisarz jego należeć nie ma, jeno sami starsi żydowie.
(§.18.) Chrześcianin gdyby miał sprawę jaką z żydem lubo o dług, lubo o pobicie , albo też o jaka rzecz inną, takowej pan podwojewodzi sądzić sam nie ma, ale z starszymi żydowskim i już starsi żydowie wota swoje maja podawać.
(§.19.)  A jeżeliby z pospólstwa żyd który nieposłusznym był starszym swoim tak w składkach, jako nakazanych dekretach i innych sprawach, tedy starsi żydzi mają go sądzić, a podwojewodzi sądowi ich przeszkadzać nie ma, ani go bronić, ale i owszem ma być do egzekucyi według affektacyi starszych żydowskich pomocnym.
(§.20.) Urzędu swego pan podwojewodzi to jest podwojewództwa ani przedawać ani arendować nie ma, także i po nim następcy albo sukcesorowie.
(§.21.) Na zastawę, gdy żyd da więcej co nad kopę, powinien do pisarza ten fant przynieśc tego dnia i dać napisać od kogo by miał ten fant, w czemby zastawiony był i po czemu lichwy ujednał. Od zapisu grosz jeden pisarzowi.
(§.22.) Fantu albo zastawy nie powinien żyd przy sobie w lichwie trzymać, tylko rok i sześć niedziel. A gdy rok i sześć niedziel wynidzie, powinien ten żyd przyjść od urzędu żydowskiego z tym fantem i pokazać go ma urzędownie, iż go trzymał w lichwie rok i sześc niedziel. Tamże urząd żydowski ma jemu ten fant albo zastaw na wieczne czasy przysądzić, z którym ma mu być wolno poczynać co będzie chciał, wolno mu go przedać, zepsować, darować, zastawić i jako najlepszemu pożytkowi swemu obrócić. A od przysądzenia tego fantu ma żyd dać urzędowi groszy pięć, aby w księgi wpisano, a szkolnikowi grosz.
(§.23.) Lichwę żydowie biorą takową, jaką sobie zjedna z tym albo u tego, który daje zastaw. A gdzieby powiedział ten, który zastawił, że w mniejszej sumie i w mniejszej lichwie zastaw albo fant u żyda zastawił, tedy ma to żyd aktami pokazać iż w sumie większej ta zastawa albo raczej fant zastawiony jest, albo też przysięgą żyd ma tego potwierdzić, za którą ma uchodzić wszystkiego, a  ten, który fant zastawił ma według przysięgi zapłacić.
(§.24.) Gdy kto co żydowi zastawi, a ta rzecz albo fant z inszemi by rzeczami zgorzała albo zginęła, tedy żyd ma przysiądz, a tą przysięgą zbędzie chrześcianina.
(§.25.) Także gdy u żyda zastanie rzecz kradzioną, żyd ma przysiądz jako nie wiedział, że ta rzecz była kradziona, oprócz rzeczy kościelnych, in quantum by się znalazły skradzione, a żydom poprzedane, nie ma być ważne odprzysiężenie się żydowskie.
(§.26.) Kiedy żyd chrześcianinowi czego pożyczy, a chrześcianin by się k’temu nie znał, przysięgszy na to chrześcianin, żyda zbędzie.
(§.27.) O wszelką rzecz niedoświadczy się chrześcianin na żyda, jedno drugim żydem a chrześcianinem, ani ma być inaksze świadectwo dopuszczone
(§.28.) Apelacye, dekreta i insze wszelakie iudicata, jeżeliby ekstraktem z ksiąg kto chciał wyjąć, aby bez wszelkiego omieszkania pan podwojewodzy każdemu affektującemu człowiekowi onę wydawał.
(§.29.) Żydowie w województwie mojem będący innym jurysdykcyom podlegać nie mają
(§.30.) Pan podwojewodzy z pilnością powagi mojej i urzędu swego przestrzegać i onych zastępować i bronić od innych jurysdykcyi, mianowicie grodowych, powinien.
(§.31.) A iż  takowy a nie inakszy był porządek w prawach żydów przemyskich, tedy ja przychylając się do dawnych praw, onym przez antecessorów moich nadanych, też prawa ich stwierdzam i dla lepszej wiary i pewności przy pieczęci mojej ręką się moją podpisuję.
Działo się to w Siedliszcu die decima septima miesiąca marca, roku pańskiego 1660-go. Stefan Czarniecki wojewoda ruski.

( Terr. Prem. I 145 p. 299-303, Castr. Prem. T. 457 p. 1817)

  Uwaga: Kopia powyższego aktu znajduje się także w Arch. m. Przemyśla T. 290 p. 329 n., a sporządzoną jest na podstawie niniejszej oblaty w aktach ziemskich przemyskich, którą wpisano jednak również  nie z oryginału, lecz z oblaty w aktach podwojewodzińskich przemyskich.

Publication: Z. Pazdro, Organizacja i praktyka żydowskich sądów podwojewodzinskich w okresie 1740-1772 r. na podstawie lwowskich materyałów archiwalnych, Lwów 1903, pp. 171-75.

Publisher: Z. Pazdro, Organizacja i praktyka żydowskich sądów podwojewodzinskich w okresie 1740-1772 r. na podstawie lwowskich materyałów archiwalnych, Lwów 1903, pp. 171-75

↑ Back to top